Wytyczne dotyczące praktyki
Wnioski o środki tymczasowe¹

Gdy Trybunał wskazuje środek tymczasowy, co czyni w wyjątkowych okolicznościach, dąży do zapewnienia ochrony przed bezpośrednim ryzykiem nieodwracalnej szkody. Trybunał poleca zatem stronom postępowania zastosowanie takiego środka wyłącznie wtedy, gdy po zbadaniu wszystkich dostępnych informacji uzna, że środek ten jest konieczny w interesie stron lub właściwego prowadzenia postępowania. Środki tymczasowe wskazane przez Trybunał mogą wymagać od stron powstrzymania się od określonych działań albo zobowiązywać je do podjęcia określonych działań.

Nowo skodyfikowana wersja Reguły 39 wskazuje, że środki tymczasowe mają zastosowanie w przypadkach „bezpośredniego ryzyka nieodwracalnej szkody dla prawa chronionego Konwencją”. Pojęcie „nieodwracalnej szkody dla prawa chronionego Konwencją” zdefiniowano jako szkodę, której ze względu na jej charakter nie można byłoby naprawić, usunąć przez przywrócenie stanu poprzedniego ani zrekompensować odpowiednim odszkodowaniem lub zadośćuczynieniem. W tym kontekście termin „przywrócenie” należy rozumieć jako powrót do sytuacji sprzed wyrządzenia jakiejkolwiek szkody. Trybunał wskazuje więc środki tymczasowe wtedy, gdy istnieje ryzyko, że bez nich doszłoby do sytuacji, w której restitutio in integrum i inne formy naprawienia szkody nie byłyby możliwe, gdyby po zakończeniu prowadzonego przed nim postępowania Trybunał uznał je za uzasadnione. Aby Reguła 39 znalazła zastosowanie, okoliczności sprawy muszą więc przekroczyć wysoki próg powagi. Środki tymczasowe wskazuje się tylko wtedy, gdy istnieją dowody prima facie na istnienie bezpośredniego ryzyka nieodwracalnej szkody, a nie wtedy, gdy skarżący w razie braku środków tymczasowych doznaliby jedynie trudności. Co do wyczerpania krajowych środków odwoławczych, zob. część III.C poniżej.

Zasadniczo Trybunał wskazuje więc środki tymczasowe wyłącznie w wyjątkowych sprawach i na podstawie rygorystycznej oceny wszystkich istotnych okoliczności. W większości tych spraw dostępne dowody wskazują na wystarczająco uprawdopodobnione rzeczywiste zagrożenie dla życia i integralności fizycznej, a w konsekwencji na realne ryzyko poważnej szkody naruszającej podstawowe postanowienia Konwencji.

Kompetencja Trybunału do rozstrzygania wniosków o zastosowanie środków tymczasowych jest wykonywana przez sędziów dyżurnych albo, w stosownych przypadkach, przez Przewodniczącego Sekcji, Izbę, Przewodniczącego Wielkiej Izby, Wielką Izbę lub Przewodniczącego Trybunału (Reguła 39 § 2).

Sędziami dyżurnymi są sędziowie wybrani na Wiceprzewodniczących pięciu Sekcji na podstawie Reguły 8 §§ 1 i 2. Są oni wyznaczani przez Przewodniczącego Trybunału zgodnie z Regułą 39 § 5 do rozstrzygania wniosków o zastosowanie środków tymczasowych. Od 2022 r. każdy z pięciu Wiceprzewodniczących Sekcji pełni funkcję sędziego dyżurnego. W praktyce sędziowie dyżurni nie rozpoznają wniosków o zastosowanie środków tymczasowych skierowanych przeciwko Układającej się Stronie, w odniesieniu do której dany sędzia został wybrany lub której jest obywatelem.

W zmienionej wersji Reguły 39 Trybunał w składzie plenarnym postanowił wprowadzić szczególną podstawę prawną umożliwiającą Przewodniczącemu Trybunału, w razie potrzeby, wskazanie środków tymczasowych.

Wnioski o zastosowanie środków tymczasowych w nowych skargach indywidualnych rozpoznają przede wszystkim sędziowie dyżurni, korzystając ze wsparcia wyspecjalizowanej jednostki w Kancelarii Trybunału. Sędziowie dyżurni mogą przekazać wniosek o zastosowanie środków tymczasowych jednemu z pozostałych organów decyzyjnych wymienionych w Regule 39 § 2, w tym organowi kolegialnemu. Przekazanie może nastąpić w różnych sytuacjach i zależy od charakteru wniosku, sprawy, w której go złożono, oraz stopnia pilności. Pilność może wykluczać przekazanie organowi kolegialnemu; w takim przypadku sędzia dyżurny może zdecydować o tymczasowym zastosowaniu Reguły 39, między innymi aby ułatwić późniejsze rozpoznanie wniosku o środek tymczasowy przez taki organ. O tym, czy wniosek rozpozna organ kolegialny, decyduje sam Trybunał.

Wnioski o zastosowanie środków tymczasowych złożone w skargach międzypaństwowych, skargach indywidualnych zawisłych przed Wielką Izbą oraz zakomunikowanych skargach indywidualnych już przydzielonych Sekcjom są co do zasady badane przez Przewodniczącego Trybunału, Przewodniczącego Wielkiej Izby albo Przewodniczących Sekcji. Możliwość przekazania organowi kolegialnemu ma zastosowanie również wtedy, gdy kompetencja decyzyjna w pierwszej kolejności przysługuje Przewodniczącemu Trybunału, Przewodniczącemu Wielkiej Izby albo Przewodniczącym Sekcji.

W następstwie przeglądu procesu decyzyjnego w ramach Reguły 39 dokonanego przez Trybunał w składzie plenarnym w 2023 r., niezależnie od charakteru wydanego rozstrzygnięcia (na przykład zastosowanie środków tymczasowych, oddalenie wniosków, odroczenie rozpoznania wniosków, uchylenie istniejących środków tymczasowych), wszystkie rozstrzygnięcia Trybunału dotyczące środków tymczasowych są notyfikowane stronom w formie decyzji podpisanej, stosownie do przypadku, przez sędziego dyżurnego, Przewodniczącego Sekcji, Przewodniczącego Wielkiej Izby albo Przewodniczącego Trybunału. Nazwiska sędziów wydających decyzje w procedurze dotyczącej środków tymczasowych są systematycznie wskazywane w decyzjach.

Decyzjom towarzyszy pismo Kancelarii, które zawiera informacje dotyczące procedury oraz wszelkie polecenia skierowane do stron lub prośby o podjęcie przez nie określonych działań.

Skarżący są informowani o decyzjach Trybunału dotyczących wniosków o zastosowanie środków tymczasowych za pośrednictwem ECHR Rule 39 Site, faksem albo pocztą.

Trybunał może wskazać środki tymczasowe do odwołania, na czas trwania postępowania przed Trybunałem albo na ograniczony okres, w zależności od okoliczności sprawy.

Jeżeli środki tymczasowe zastosowano na ograniczony okres, może to wynikać z różnych powodów, takich jak: oczekiwanie na istotne informacje od stron, o które zwrócił się Trybunał; umożliwienie sądom krajowym pełnego rozważenia w toczących się postępowaniach kwestii objętej wnioskiem o środek tymczasowy; uznanie, że wniosek powinien rozpoznać organ kolegialny i że potrzeba dodatkowego czasu na wyznaczenie posiedzenia; albo uznanie przez sędziego dyżurnego, że przed wydaniem decyzji potrzebny jest dodatkowy czas.

Jeżeli Trybunał zwrócił się o dodatkowe informacje, obie strony są wzywane na podstawie Reguły 54 § 2 lit. a Regulaminu Trybunału do przedstawienia niezbędnych informacji w wyznaczonym terminie. Długość tego terminu zależy od okoliczności sprawy i pilności wniosku. W takich przypadkach, po otrzymaniu informacji od stron, Trybunał może zdecydować o przedłużeniu obowiązywania środka tymczasowego, odmowie jego przedłużenia albo jego uchyleniu.

Trybunał może również zdecydować o odroczeniu rozpoznania wniosków o zastosowanie środków tymczasowych i wezwać strony do przedstawienia informacji, jeżeli pozwala na to stopień pilności; dotyczy to spraw, w których informacje, jakie skarżący mogli przekazać Trybunałowi, nie wystarczają do rozpoznania wniosku, a zwrócenie się do pozwanej Układającej się Strony o informacje przed podjęciem jakiejkolwiek decyzji uznaje się za możliwe.

Jeżeli rozpoznanie wniosku zostaje odroczone, pozwana Układająca się Strona albo obie strony są wzywane na podstawie Reguły 54 § 2 lit. a do przedstawienia niezbędnych informacji w wyznaczonym terminie. Długość tego terminu zależy od okoliczności sprawy i stopnia pilności wniosku. Po otrzymaniu informacji od stron Trybunał może ponownie odroczyć rozpoznanie wniosku i skierować do stron dalsze pytania albo wydać decyzję w sprawie wniosku o zastosowanie środków tymczasowych.

Trybunał może również zdecydować o powiadomieniu Komitetu Ministrów o środku tymczasowym na podstawie Reguły 39 § 3 Regulaminu Trybunału, jeżeli organ sądowy, który zastosował środek tymczasowy, uzna powiadomienie za uzasadnione. W takich okolicznościach strony są informowane o powiadomieniu.

Jeżeli zarzuca się pozwanej Układającej się Stronie niewykonanie środka tymczasowego, a Trybunał postanawia zakomunikować skargę lub jej część pozwanej Układającej się Stronie, Komitet Ministrów może zostać również powiadomiony o każdym pytaniu postawionym w związku z wykonaniem zobowiązań wynikających z artykułu 34 Konwencji.

Obie strony mają obowiązek w pełni współpracować w prowadzeniu postępowania, a w szczególności podejmować, w granicach swoich możliwości, działania, które Trybunał uzna za konieczne dla prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości (zob. Reguła 44A). W odniesieniu do skarżących oznacza to obowiązek dopilnowania, aby wnioski o zastosowanie środków tymczasowych były składane we właściwym czasie i zawierały wszystkie niezbędne informacje i dokumenty (zob. pkt 32–37 poniżej). Kluczowe jest, aby skarżący nie zwlekali ze złożeniem wniosku tylko po to, by zwiększyć stopień pilności. Takie opóźnienia mogą niekorzystnie wpłynąć na prawa i interesy skarżących oraz na zdolność Trybunału do skutecznego rozpoznawania wniosków o zastosowanie środków tymczasowych. W odniesieniu do Układających się Stron w wielu przypadkach, choć nie we wszystkich, stopień pilności może zależeć od ich działań. Trybunał podkreśla, że Układające się Strony zawsze mogą zawczasu zasygnalizować Trybunałowi, że ich zdaniem wniosek na podstawie Reguły 39 może zostać wkrótce złożony, przedstawiając przy tym wszelkie istotne informacje.

Jak wyjaśniono w pkt 13 powyżej, rozstrzygnięcia Trybunału w przedmiocie wniosków o zastosowanie środków tymczasowych są notyfikowane stronom w formie decyzji podpisanej przez organ sądowy, który ją wydał. Dodatkowe uzasadnienie odnoszące się do rozstrzygnięcia może zostać przedstawione według uznania tego organu sądowego.

Od żadnej decyzji dotyczącej wniosków o zastosowanie środków tymczasowych nie przysługuje odwołanie.

Pozwana Układająca się Strona może jednak zwrócić się do Trybunału o ponowne rozważenie decyzji o wskazaniu środków tymczasowych, jeżeli uważa, że środki te nie są już konieczne, albo gdy dysponuje informacjami, które nie były dostępne w czasie istotnym dla tej decyzji lub nie zostały przekazane Trybunałowi we właściwym terminie. Nie ma określonego terminu na składanie takich wniosków. Po otrzymaniu wniosku o ponowne rozważenie Trybunał może zwrócić się do drugiej strony o uwagi, wyznaczając termin na ich przedstawienie. Następnie bada stanowiska stron i wydaje decyzję w sprawie wniosku o ponowne rozważenie, opierając się na wszelkich zaktualizowanych i istotnych informacjach faktycznych i prawnych.

W razie zmiany okoliczności skarżący mogą złożyć nowy wniosek o zastosowanie środków tymczasowych, jeżeli pierwotny wniosek nie został uwzględniony.

Środek zastosowany na podstawie Reguły 39 może zostać uchylony w każdym czasie decyzją Trybunału. W szczególności, ponieważ zarządzenie wydane na podstawie Reguły 39 jest powiązane z postępowaniem przed Trybunałem, środek zostanie uchylony, jeżeli skarga nie będzie podtrzymywana.

Jeżeli jest to uzasadnione, Trybunał może zdecydować o uznaniu skargi za niedopuszczalną równocześnie z oddaleniem wniosku o zastosowanie środków tymczasowych.

Zgodnie z polityką priorytetów Trybunału skargi, w których wskazano środki tymczasowe, należą do kategorii „Skargi pilne” (kategoria I). Mają one zatem pierwszeństwo przed skargami z innych kategorii i są rozpoznawane oraz rozstrzygane tak szybko, jak to możliwe (zob. szerzej: Polityka priorytetów Trybunału).

Wnioski powinny, w miarę możliwości, być sporządzone w jednym z języków urzędowych Układających się Stron i składane za pośrednictwem ECHR Rule 39 Site, faksem albo pocztą. Trybunał nie rozpatruje wniosków przesłanych pocztą elektroniczną.

Powinny one zawierać następujące informacje:

Do wniosku należy również dołączyć wskazane poniżej informacje i dokumenty.

Niezłożenie wskazanych informacji i dokumentów może skutkować uznaniem, że wniosek o zastosowanie środków tymczasowych jest nieuzasadniony lub niekompletny.

Samo odesłanie do argumentów przedstawionych w innych dokumentach lub do postępowań krajowych nie jest wystarczające. Wymienione powyżej informacje i dokumenty muszą zostać dołączone do każdego wniosku.

Trybunał może nie skontaktować się ze skarżącymi, których wniosek o zastosowanie środków tymczasowych jest niekompletny.

• Imię (imiona) skarżącego

• Nazwisko skarżącego

• Aktualny adres skarżącego lub miejsce pozbawienia wolności

• Data urodzenia

• Obywatelstwo (obywatelstwa)

• Jeżeli jest kilku skarżących: „Imię (imiona)”, „Nazwisko”, „Aktualny adres”, „Data urodzenia” i „Obywatelstwo (obywatelstwa)” dla każdego skarżącego

• Imię (imiona), nazwisko, adres i charakter umocowania przedstawiciela, jeżeli występuje

• Państwo lub państwa, przeciwko którym wniosek jest składany

A. Podstawy wniosku o zastosowanie środków tymczasowych:

1. Szczegółowy opis obecnej sytuacji;

2. Charakter zarzucanego bezpośredniego ryzyka nieodwracalnej szkody;

3. Kopia wszystkich dokumentów związanych ze sprawą (aktualne zaświadczenia lekarskie, fotografie, dokumenty wykazujące szczególną podatność skarżącego, artykuły prasowe lub raporty dotyczące sytuacji skarżącego itp.);

4. W sprawach wydalenia, usunięcia z terytorium lub ekstradycji:

a. Szczegółowe powody opuszczenia kraju pochodzenia/kraju przeznaczenia;

b. Powody obawy przed powrotem do kraju pochodzenia/kraju przeznaczenia;

c. Informacje dotyczące daty i okoliczności przybycia do Układającej się Strony;

d. Kraj przeznaczenia;

e. Data przewidywanego wydalenia, usunięcia z terytorium lub ekstradycji;

f. Kopia wszystkich dokumentów związanych ze sprawą (nakazy przeszukania, nakazy aresztowania, wyroki skazujące, artykuły prasowe lub raporty dotyczące skarżącego, raporty krajowe itp.).

B. Informacje dotyczące postępowań krajowych w Układającej się Stronie:

1. Informacje dotyczące postępowań krajowych, w tym daty wydania i treść orzeczeń sądowych oraz daty wniesienia i treść środków zaskarżenia;

2. Wszelkie inne istotne informacje dotyczące postępowań przed organami krajowymi;

3. Kopia wszystkich dokumentów związanych ze sprawą (kopie decyzji organów krajowych, orzeczeń sądowych, pism złożonych do organów krajowych i sądów itp.);

4. W sprawach wydalenia, usunięcia z terytorium lub ekstradycji:

a. Informacje o postępowaniu azylowym, jeżeli takie miało miejsce;

b. Informacje o postępowaniu w sprawie wydalenia;

c. Kopia wszystkich dokumentów związanych z tymi postępowaniami.

C. Powoływane artykuły Konwencji.

D. Należycie wypełniony formularz pełnomocnictwa, jeżeli wniosek składa przedstawiciel. Formularz może zostać przesłany krótko po złożeniu wniosku. Wnioski o zastosowanie środków tymczasowych wymagają zgody skarżących.

E. Numer sprawy nadany przez Trybunał, jeżeli został już nadany w związku z niniejszym wnioskiem.

F. Wszelkie inne informacje i dokumenty, które składający wniosek uważa za konieczne.

Wnioski o zastosowanie środków tymczasowych należy co do zasady przesyłać jak najszybciej po wydaniu ostatecznej decyzji krajowej, aby zapewnić Trybunałowi i jego Kancelarii wystarczający czas na zbadanie sprawy. Trybunał może nie być w stanie rozpoznać wniosków w sprawach wydalenia lub ekstradycji, które wpłynęły w terminie krótszym niż jeden dzień roboczy przed planowanym terminem wykonania wydalenia lub ekstradycji³.

Jeżeli ostateczna decyzja krajowa jest nieuchronna i istnieje ryzyko natychmiastowego wykonania, zwłaszcza w sprawach wydalenia lub ekstradycji, skarżący i ich przedstawiciele powinni złożyć wniosek o zastosowanie środków tymczasowych bez oczekiwania na tę decyzję, wyraźnie wskazując datę, w której ma ona zostać wydana, oraz informując, że wniosek jest uzależniony od tego, czy ostateczna decyzja krajowa będzie negatywna.

Trybunał nie rozpoznaje odwołań od orzeczeń sądów krajowych, a skarżący w sprawach wydalenia lub ekstradycji powinni skorzystać z krajowych środków odwoławczych umożliwiających zawieszenie wykonania wydalenia lub ekstradycji, zanim zwrócą się do Trybunału o zastosowanie środków tymczasowych. Jeżeli skarżący nadal może skorzystać z krajowych środków odwoławczych o skutku zawieszającym, Trybunał nie zastosuje Reguły 39 w celu zapobieżenia wydaleniu lub ekstradycji.

Jeżeli osoba, której odmówiono zastosowania środka tymczasowego, zostaje wydalona do innej Układającej się Strony, może ona, w razie potrzeby, złożyć nowy wniosek przeciwko temu państwu na podstawie Reguły 39 Regulaminu Trybunału albo skargę na podstawie artykułu 34 Konwencji.

Po złożeniu wniosku o zastosowanie środków tymczasowych skarżący lub jego przedstawiciel mają obowiązek podejmować dalsze czynności w jego sprawie i odpowiadać na korespondencję Kancelarii Trybunału.

Skarżący powinien dochować staranności w korespondencji z Kancelarią Trybunału. Istotne jest, aby Trybunał został niezwłocznie poinformowany o każdej zmianie statusu administracyjnego skarżącego lub innych okoliczności (na przykład gdy skarżący otrzyma zezwolenie na pobyt, powróci do kraju pochodzenia albo w inny sposób zmieni adres, gdy zmieni się data i godzina wydalenia albo gdy zapadnie nowa decyzja sądowa lub nastąpi inna zmiana okoliczności dotycząca wniosku skarżącego).

Jeżeli środek został zastosowany, skarżący lub jego przedstawiciel muszą regularnie i niezwłocznie informować Trybunał o stanie wszelkich toczących się postępowań krajowych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może doprowadzić do skreślenia sprawy z listy spraw Trybunału.

Jeżeli odmówiono zastosowania środka, skarżący lub jego przedstawiciel powinni poinformować Trybunał, czy zamierzają podtrzymywać skargę. Przedstawiciel skarżącego musi również niezwłocznie, z własnej inicjatywy, poinformować Trybunał o potencjalnej utracie kontaktu ze skarżącym.

Jeżeli wniosek został złożony za pośrednictwem ECHR Rule 39 Site, a następnie zamknięty na tej stronie po zawiadomieniu skarżącego lub jego przedstawiciela o decyzji, dalszą korespondencję do Trybunału należy przesyłać faksem albo pocztą. Korespondencja kierowana pocztą elektroniczną bezpośrednio do sędziego, Przewodniczącego Sekcji, Przewodniczącego Trybunału lub pracownika Kancelarii nie będzie rozpatrywana.